De Data Act per 12 september 2026: hoe u uw eigen machinedata opeist bij de volgende investering

Wat er op zaterdag 12 september verandert

De Dataverordening, Verordening (EU) 2023/2854, is op 12 september 2025 van toepassing geworden. Eén bepaling ging toen bewust nog niet in: artikel 3, lid 1. Artikel 50 van de verordening bepaalt dat de verplichting uit dat artikel geldt voor verbonden producten en de daarmee gerelateerde diensten die na 12 september 2026 in de handel worden gebracht.

Wat dat artikel vraagt is een ontwerpeis. Een verbonden product moet zo worden ontworpen en vervaardigd, en een gerelateerde dienst zo worden ontworpen en geleverd, dat de productgegevens en de gegevens van de gerelateerde dienst standaard toegankelijk zijn voor de gebruiker. Daarbij horen de metagegevens die nodig zijn om die data te interpreteren en te gebruiken, en de toegang moet gemakkelijk, veilig en kosteloos zijn, in een omvattend, gestructureerd, algemeen gebruikt en machineleesbaar formaat. Voor zover dat relevant en technisch haalbaar is, moet de data rechtstreeks toegankelijk zijn.

Let op het woord standaard. Het gaat niet om data die u kunt krijgen als u erom vraagt en het bijbehorende abonnement afneemt, maar om data die het apparaat uit zichzelf afgeeft omdat het daarop is ontworpen. Dat is een ander uitgangspunt dan waaraan de meeste kopers van machines, klimaatinstallaties en telematica gewend zijn geraakt.

Twee datums die makkelijk door elkaar lopen

In de berichtgeving lopen twee datums door elkaar, en dat verschil bepaalt wat u vandaag al kunt eisen en wat pas straks. Op 12 september 2025 werd de verordening als geheel van toepassing. Toen gingen onder meer de artikelen 4 en 5 in: het recht van de gebruiker om de direct beschikbare gegevens bij de gegevenshouder op te vragen, en het recht om diezelfde gegevens te laten verstrekken aan een derde partij naar keuze. Die rechten hangen niet aan de leeftijd van uw machine.

Op 12 september 2026 komt daar artikel 3, lid 1, bij, en die bepaling werkt anders. Zij hangt wél aan een datum, namelijk aan het moment waarop het product in de handel is gebracht. Een machine die uw leverancier vóór die zaterdag op de markt heeft gebracht, hoeft niet aan de ontwerpeis te voldoen. Een machine die daarna op de markt komt, wel.

Het praktische gevolg is niet dat u tot nu toe rechteloos was, maar dat de weg verschilt. Bij bestaand materieel vraagt u de data op bij de gegevenshouder, en is de vraag hoeveel moeite dat kost. Bij nieuw materieel hoort het apparaat het zelf te kunnen, en is het uitblijven daarvan een gebrek in plaats van een verzoek. De Belgische technologiefederatie Agoria beschreef bij die eerste datum al waar het in de kern om gaat: gebruikers van verbonden producten, van een slimme tractor tot een industriële robotarm, krijgen toegang tot de data die bij het gebruik ontstaat.

Waarom dit voor u een inkoopvraag is en geen compliancevraag

De verplichting rust op de fabrikant en op de aanbieder van de gerelateerde dienst, niet op u als gebruiker. In de meeste stukken die over deze datum verschijnen is dat ook de invalshoek: wat producenten van slimme apparaten moeten regelen. Advocatenkantoor Houthoff beschreef die kant kort na de inwerkingtreding van de verordening al, met de kern dat apparaten zo ontworpen moeten worden dat de gebruikte data standaard en kosteloos toegankelijk is.

Voor een vervoerder, een voedingsproducent of een teler is de omgekeerde vraag interessanter. Als uw leverancier iets moet, wat kunt u dan vragen? Het antwoord is: aanzienlijk meer dan er gewoonlijk in een offerte staat. En het moment waarop u dat vraagt ligt vóór de handtekening, niet erna.

Er zit nog een bepaling in de verordening die in inkoopgesprekken zelden ter sprake komt en die voor uw positie uitmaakt. Artikel 4, lid 13, verbiedt de gegevenshouder om uw niet-persoonsgebonden data te gebruiken om inzicht te verwerven in uw economische situatie, uw bezittingen of uw productiemethoden op een manier die uw commerciële positie kan ondermijnen in de markten waarin u actief bent. Voor ander gebruik van die data is bovendien een contractuele grondslag met u nodig. Wie uw machines levert, mag uit uw draaiuren dus geen beeld opbouwen dat tegen u werkt.

In Nederland is het toezicht sinds 21 november 2025 belegd. Op die datum trad de Uitvoeringswet dataverordening in werking en werd de Autoriteit Consument en Markt bevoegd toezichthouder; de ACM kondigde daarbij aan in 2026 voorlichting te geven over en onderzoek te doen naar de naleving van de informatieverplichting. Weigert een leverancier data te delen, dan moet hij dat volgens Ondernemersplein melden bij de ACM, bij u en bij de betrokken derde partij. Dat is geen dreigement om in een offertegesprek te gebruiken, maar het is wel het verschil tussen een wens en een recht.

Wat telt als verbonden product, en wat als gerelateerde dienst

De reikwijdte is ruimer dan de term slim apparaat suggereert. Artikel 2 omschrijft een verbonden product als een voorwerp dat gegevens over het gebruik of de omgeving ervan verkrijgt, genereert of verzamelt en die productgegevens kan doorgeven via een elektronische-communicatiedienst, een fysieke verbinding of toegang op het apparaat zelf, en waarvan de hoofdfunctie niet het opslaan, verwerken of doorgeven van data voor een ander dan de gebruiker is.

Een gerelateerde dienst is de digitale dienst die daarbij hoort: software zonder welke het product een of meer van zijn functies niet kan vervullen, of software die de fabrikant of een derde er later aan koppelt om functies toe te voegen, bij te werken of aan te passen. Het bijbehorende portaal, de app en de clouddienst vallen daar in de regel onder, en dat is precies de laag waar uw data nu vaak blijft hangen.

In de sectoren waarin wij werken gaat het dan onder meer om:

• Telematica- en boordcomputers in trekkers, trailers en bestelwagens, met de rit-, verbruiks- en koelgegevens die zij vastleggen.
• Productie- en verpakkingsmachines op de lijn, met hun trillings-, temperatuur-, stroom- en storingsgegevens.
• Koel- en vriesinstallaties en de registratie van het temperatuurverloop die daarbij hoort.
• Weegbruggen, sorteerinstallaties, palletiseerrobots en magazijnsystemen.
• Klimaatcomputers, sensoren en watergiftsystemen in de kas, en trekkers en oogstmachines op het land.
• De portalen en cloudomgevingen bij al die apparatuur, want die vallen als gerelateerde dienst onder dezelfde regels.

De vraag die deze week het meeste oplevert

De ontwerpeis hangt aan één feit: is het product ná 12 september 2026 in de handel gebracht? Dat is niet hetzelfde als de datum waarop u tekent, en ook niet de datum waarop de machine bij u wordt afgeleverd. Een unit uit een serie die deze zomer op de markt is gekomen valt er niet onder, ook niet als hij pas in november bij u op de vloer staat.

Dat maakt de komende weken bijzonder. Wie nu offertes vergelijkt, heeft te maken met een aanbod waarin beide categorieën door elkaar lopen, en niets in de offerte maakt dat verschil zichtbaar. De vraag die u dus stelt vóórdat u tekent is eenvoudig: wordt het exemplaar dat u ons aanbiedt na 12 september 2026 in de handel gebracht, en voldoet het aan artikel 3, lid 1, van de Dataverordening? Het antwoord daarop is geen mening maar een feit, en het is te vragen zonder dat het gesprek juridisch wordt.

Valt het antwoord ontkennend uit, dan is dat geen reden om niet te kopen. Het is wel de reden om de toegang tot de data dan zelf in het contract te zetten, want de wet doet het voor die machine niet voor u.

Bij een verbonden product dat wél onder de ontwerpeis valt, geeft artikel 3, lid 2, u bovendien recht op informatie vóórdat u koopt, huurt of least. Uw leverancier moet dan uit zichzelf duidelijk maken welke soorten data het product genereert en in welke hoeveelheid, of dat continu en in realtime gebeurt, of de data wordt opgeslagen en zo ja waar en hoe lang, en hoe u er toegang toe krijgt, ze kunt opvragen en zo nodig kunt wissen. Dat is precies de informatie die u nodig heeft om te beoordelen of een AI-toepassing op deze machine überhaupt mogelijk is. Vraag die informatie op papier, want een mondelinge toezegging is bij de volgende accountwissel verdwenen.

De ontbrekende schakel onder predictive maintenance

In ons stuk over predictive maintenance staat wat zo'n project nodig heeft: een periode van betrouwbare, representatieve meetdata per machine, zo mogelijk met historische storingen erbij, en een eenduidige koppeling tussen sensordata en het onderhoudslogboek. Wie dat rijtje naast de praktijk legt, ziet meteen waar het misgaat. Die data bestaat vaak wel, maar staat in het portaal van de machinebouwer, in een aggregatie die hij heeft gekozen, achter een abonnement dat hij prijst, en in een exportformaat dat per leverancier verschilt.

Het gevolg is bekend. Het model dat u wilt laten bouwen kan alleen worden gebouwd door de partij die de data al heeft, of het moet worden getraind op wat u toevallig mag exporteren. In het eerste geval koopt u geen model maar een afhankelijkheid. In het tweede geval bouwt u op een dataset waarvan u de aggregatiekeuzes niet kent, terwijl juist die keuzes bepalen of een beginnende storing nog zichtbaar is.

Artikel 3, lid 1, haalt die schakel weg bij nieuw materieel, en artikel 5 doet dat nu al bij wat u heeft staan. Dat laatste artikel geeft u het recht om de direct beschikbare gegevens te laten verstrekken aan een derde partij naar uw keuze, zonder onnodige vertraging, in dezelfde kwaliteit als de gegevenshouder ze zelf heeft, kosteloos voor u en in een machineleesbaar formaat, met de metagegevens erbij. Dat is de bepaling die het mogelijk maakt een onderhoudsmodel te laten bouwen door iemand anders dan degene die de machine heeft geleverd. Eén beperking staat er expliciet in: een als poortwachter aangewezen partij onder de digitalemarktenverordening kan die derde partij niet zijn.

Voor de nulmeting waar dat artikel om vraagt verandert daarmee iets wezenlijks. De vraag is niet langer alleen of de sensoren de juiste grootheden meten, maar of u de meetreeks in een bruikbaar formaat in handen krijgt, met de metagegevens die nodig zijn om hem te interpreteren.

En onder vision-inspectie op de lijn

Bij computer vision op de verpakkingslijn speelt hetzelfde, op een plek die nog gevoeliger ligt. Dat artikel beschrijft hoe u een afkeursysteem valideert: met een onafhankelijke validatieset uit uw eigen productie, met een uitdagingstest op lijnsnelheid, en met een periodieke herinspectie van de goedgekeurde stroom. Alle drie vragen zij om toegang tot wat het systeem heeft gezien en geoordeeld, niet alleen tot het percentage dat het rapporteert.

In de praktijk is dat vaak precies wat niet standaard wordt geleverd. U krijgt een dashboard met afkeurpercentages, terwijl de onderliggende beelden, oordelen en drempelinstellingen in de omgeving van de leverancier blijven. Daarmee is de validatie die HACCP en FSSC 22000 van u vragen niet uit te voeren, want u kunt een oordeel achteraf niet reconstrueren.

Een vision-installatie is doorgaans een verbonden product met een gerelateerde dienst eromheen. Voor systemen die na 12 september 2026 op de markt komen hoort de toegang tot die gegevens dus in het ontwerp te zitten. Neem dat op in het bestek, samen met de eis dat de beelden van de afkeur én een steekproef uit de goedkeur bij u beschikbaar blijven. Houd er daarbij rekening mee dat opnamen waarop handen of gezichten van medewerkers te zien zijn persoonsgegevens bevatten. De Dataverordening zet de AVG niet opzij: waar het gaat om persoonsgegevens van iemand anders dan uzelf, is een grondslag onder de AVG nodig voordat die gegevens mogen worden verstrekt.

Dezelfde redenering geldt buiten de fabriek. In de kas legt de klimaatcomputer al jaren temperatuur, luchtvochtigheid, CO2 en lichtsom vast, en dat is precies de data waarop yield-forecasting en klimaatsturing draaien. In groothandel en logistiek loopt de lijn door de boordcomputers en magazijnsystemen die de basis vormen voor de toepassingen die daar het eerst renderen.

Wat de verordening u niet geeft

Een eerlijke lezing hoort de grenzen mee te nemen, want een verkeerde verwachting kost in een onderhandeling meer dan zij oplevert. Vijf beperkingen zijn van belang:

• Alleen direct beschikbare gegevens. De verordening omschrijft die als gegevens die de gegevenshouder rechtmatig verkrijgt of kan verkrijgen zonder onevenredige inspanning die verder gaat dan een eenvoudige handeling. Ruwe meetdata en logs vallen daar in de regel onder; een afgeleide score, een verrijkte analyse of een voorspelling die uw leverancier zelf heeft berekend is iets anders.
• Bedrijfsgeheimen blijven beschermd. Artikel 4, leden 6 tot en met 8, verplicht beide partijen om vóór verstrekking maatregelen te treffen die de vertrouwelijkheid bewaren, en laat de gegevenshouder toe verstrekking op te schorten of te weigeren wanneer daarover geen overeenstemming komt of wanneer hij met objectieve gegevens ernstige economische schade aantoont.
• Rechtstreekse toegang geldt voor zover relevant en technisch haalbaar. Dat is een reële beperking, maar wel een die uw leverancier moet kunnen onderbouwen in plaats van als vanzelfsprekend opvoeren.
• Geen terugwerkende kracht op het ontwerp. Voor producten die niet ná 12 september 2026 in de handel zijn gebracht blijft het bij de rechten uit de artikelen 4 en 5. De ontwerpeis geldt daar niet, hoe redelijk het verzoek ook is.
• De data is voor uw eigen gebruik. Artikel 4, lid 10, verbiedt u de gegevens te gebruiken voor de ontwikkeling van een verbonden product dat concurreert met het product waaruit ze afkomstig zijn, ze met dat doel aan een derde te verstrekken, of er inzicht mee te verwerven in de economische situatie, de bezittingen of de productiemethoden van de fabrikant.

De mens beslist en tekent, en hier eerder dan gewoonlijk

Bij AIBA hanteren we als uitgangspunt dat de mens beslist en tekent. Bij dit onderwerp valt dat moment een stap eerder dan u gewend bent: de beslissing die telt is de handtekening onder het inkoopcontract, niet de beoordeling van een modeluitkomst later. Wie de datatoegang pas ter sprake brengt op het moment dat het AI-project begint, onderhandelt vanuit een positie waarin de machine er al staat en de leverancier weet dat u niet meer weg kunt.

Dat betekent ook dat deze vraag niet uitsluitend bij techniek of IT hoort. Degene die de investeringsbeslissing neemt moet begrijpen wat hij weggeeft als hij tekent zonder de datatoegang te regelen. Sinds 2 februari 2025 verplicht artikel 4 van de EU AI Act (Verordening (EU) 2024/1689) organisaties bovendien om medewerkers die met AI-systemen werken voldoende AI-geletterdheid bij te brengen. De inkoper die machines met een dataplatform eromheen aanschaft, hoort in de praktijk tot die groep.

Wie de toegang bij de aanschaf regelt, maakt het latere werk aan de classificatie en documentatie van AI in operationele processen bovendien eenvoudiger. Een deel van wat daar wordt gevraagd gaat over de herkomst en de kwaliteit van de invoergegevens, en dat is nu juist wat u met deze afspraken vastlegt.

Waar u praktisch begint

Hiervoor hoeft u geen dossier op te bouwen en geen jurist in te schakelen. Drie dingen zijn deze week al te doen. Maak eerst een lijst van de investeringen in machines, installaties, sensoren of telematica die u de komende twaalf maanden verwacht, en zet erbij welke daarvan onderdeel kunnen worden van een AI-toepassing. Neem daarna in uw standaard-inkoopvoorwaarden één alinea op over datatoegang, geformuleerd in de termen van artikel 3, lid 1: standaard, kosteloos, machineleesbaar, met de metagegevens erbij en bij voorkeur rechtstreeks. En vraag bij elke lopende offerte of het aangeboden exemplaar na 12 september 2026 in de handel wordt gebracht.

Voor het materieel dat er al staat is de eerste stap een andere. Kies één machine die u voor predictive maintenance of een andere toepassing op het oog heeft, en dien op grond van artikel 4 een verzoek in om de direct beschikbare gegevens. Wat u terugkrijgt, in welk formaat en na hoeveel tijd, zegt meer over de haalbaarheid van dat project dan welke offerte ook. Onze gratis Praktijk Scan helpt die eerste machine te kiezen en scherp te krijgen welke data u er werkelijk voor nodig heeft.