AI-geletterdheid: wat het is, wat artikel 4 sinds de omnibus verplicht en wat u nu regelt

Is AI-geletterdheid nog verplicht na de omnibus?

Ja. De omnibus heeft artikel 4 herschreven, niet geschrapt. Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen blijven verplicht om maatregelen te nemen. De Europese Commissie schrijft in haar vragen en antwoorden over AI-geletterdheid dat AI-geletterdheid een verplichting blijft voor aanbieders en gebruiksverantwoordelijken, maar dat er geen specifiek of 'toereikend' niveau meer wordt voorgeschreven.

Een gebruiksverantwoordelijke is in de wet de organisatie die een AI-systeem onder eigen verantwoordelijkheid gebruikt. Werkt uw team met ChatGPT of Copilot, een planningstool met AI of beeldherkenning in de kwaliteitscontrole, dan valt u daaronder. U hoeft de AI dus niet zelf te bouwen.

Wat vraagt artikel 4 nu precies?

Lid 1 van het nieuwe artikel 4 luidt: 'Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen nemen maatregelen om de ontwikkeling van AI-geletterdheid van hun personeel en andere personen die namens hen AI-systemen exploiteren en gebruiken, te ondersteunen, en houden daarbij rekening met hun technische kennis, ervaring, onderwijs en opleiding en de context waarin de AI-systemen zullen worden gebruikt, evenals met de personen of groepen personen ten aanzien van wie de AI-systemen zullen worden gebruikt. Deze verplichting houdt niet in dat aanbieders of gebruiksverantwoordelijken een bepaald niveau van AI-geletterdheid moeten waarborgen voor personen.'

Voor de praktijk betekent dat drie dingen:

• U neemt maatregelen. Doet u niets, dan voldoet u niet. De verplichting is lichter geworden, niet vrijblijvend.
• De maatregelen passen bij de mensen en het gebruik. Een planner die dagelijks AI-routes beoordeelt, heeft andere kennis nodig dan een collega die af en toe een tekst laat samenvatten. Ook personen die namens u met de systemen werken vallen onder de tekst. De Commissie noemt als voorbeelden een contractant, een dienstverlener of een klant.
• U garandeert geen uitkomst. U hoeft niet te bewijzen dat iedere medewerker een bepaald niveau haalt. U moet wel kunnen laten zien wat u heeft gedaan.

Wat is er veranderd ten opzichte van de oude tekst?

De oude tekst vroeg om maatregelen 'om, zoveel als mogelijk, te zorgen voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid'. De nieuwe tekst vraagt om maatregelen 'om de ontwikkeling van AI-geletterdheid te ondersteunen'. Daarnaast zijn er twee leden bijgekomen:

• Lid 2: de Commissie en de lidstaten ondersteunen en faciliteren de inspanningen van aanbieders en gebruiksverantwoordelijken, met name kmo's. De Commissie publiceert daarvoor praktische voorbeelden van naleving op het centrale informatieplatform van de AI-verordening.
• Lid 3: de AI-board stelt, rekening houdend met Europese competentiekaders, aanbevelingen vast om de Commissie en de lidstaten te ondersteunen bij het bevorderen van AI-geletterdheid, onder meer met gemeenschappelijke doelstellingen.

Waarom is artikel 4 aangepast?

De EU-wetgever legt dat uit in overweging 8 van Verordening 2026/1744. Uit ervaringen van belanghebbenden blijkt volgens die overweging dat strenge verplichtingen om een toereikend niveau te waarborgen niet passen bij alle soorten aanbieders en gebruiksverantwoordelijken. Zulke verplichtingen leveren volgens de overweging ook extra regeldruk op, met name voor kleinere ondernemingen. In dezelfde overweging staat dat AI-geletterdheid een strategische prioriteit moet zijn, ongeacht verplichtingen en mogelijke sancties.

Dat laatste is de kern voor een directie. De wetgever haalt de druk eraf, niet het belang. Een team dat niet begrijpt wat een AI-tool wel en niet kan, maakt dezelfde fouten, met of zonder wettelijk niveau.

Wat hoeft niet?

De Europese Commissie is daar in haar vragen en antwoorden duidelijk over:

• Geen certificaat. Een interne registratie van trainingen en andere begeleidende initiatieven volstaat volgens de Commissie.
• Geen kennistoets. Artikel 4 bevat geen verplichting om de AI-kennis van medewerkers te meten.
• Geen aparte functie of commissie. Op de vraag of een AI-officer of een AI-governanceboard nodig is, antwoordt de Commissie dat er geen specifieke governancestructuur is voorgeschreven.
• Geen voorgeschreven cursus of urenaantal. Volgens de Commissie is er geen standaardaanpak en worden er geen strikte eisen of verplichte trainingen opgelegd. Ook voorbeelden uit de Europese verzameling van AI-geletterdheidspraktijken overnemen geeft volgens de Commissie niet automatisch een vermoeden van naleving: de maatregelen moeten passen bij uw eigen situatie.

Kunt u een boete krijgen voor artikel 4?

Artikel 99, lid 4, noemt de bepalingen waarvoor boetes gelden tot € 15 miljoen of, als dat hoger is, 3 procent van de wereldwijde jaaromzet. Artikel 4 staat niet in die opsomming, ook niet na de omnibus. Verhalen over een boete van vijftien miljoen euro voor een gemiste training zijn dus niet op de wettekst gebaseerd.

Dat betekent niet dat er niets kan gebeuren. Volgens het door de omnibus aangepaste artikel 99, lid 1, stellen de lidstaten regels vast voor sancties en andere handhavingsmaatregelen bij inbreuken op de verordening. Die kunnen ook bestaan uit waarschuwingen en niet-monetaire maatregelen, en de lidstaten houden daarbij rekening met de belangen van kmo's. De Commissie schrijft dat het toezicht op artikel 4 bij de nationale markttoezichthouders ligt, dat de regels voor toezicht en handhaving gelden vanaf 3 augustus 2026, dat sancties evenredig moeten zijn en dat een sanctie waarschijnlijker is als een incident aantoonbaar is ontstaan door gebrekkige training of instructie.

In Nederland is de Uitvoeringswet AI-verordening, die de toezichthouders hun bevoegdheden moet geven, nog niet in werking. Het wetsvoorstel lag tot 1 juni 2026 in internetconsultatie, en de Autoriteit Persoonsgegevens sprak eind augustus 2026 nog van een ontwerpwet. De Autoriteit Persoonsgegevens en de RDI krijgen daarin een coördinerende rol. Wat dat in de praktijk betekent, staat in ons artikel over het toezicht sinds 2 augustus. De korte versie: de plicht geldt, het nationale handhavingsinstrumentarium is nog niet compleet.

Geldt er meer bij hoog-risico AI?

Ja. Voor gebruiksverantwoordelijken van hoog-risico AI-systemen geldt los van artikel 4 ook artikel 26, lid 2: zij dragen het menselijk toezicht op aan mensen 'die over de nodige bekwaamheid, opleiding en autoriteit beschikken en de nodige ondersteuning krijgen'. De omnibus heeft dat artikel niet gewijzigd, en de Commissie benadrukt dat deze trainingsplicht blijft bestaan.

Wel is de datum verschoven. De hoog-risico-eisen gelden voor systemen uit bijlage III, waaronder AI bij werving en selectie, vanaf 2 december 2027, en voor AI in producten uit bijlage I vanaf 2 augustus 2028. Meer over die verschuiving leest u in ons artikel over wat de omnibus voor het mkb verandert.

Wat is verstandig om nu te regelen?

Aantoonbaarheid blijft het sleutelwoord, ook onder de nieuwe tekst. In de praktijk komt dat neer op vier stappen:

• Breng in kaart wie in uw organisatie met AI werkt en in welke processen, inclusief AI die in software en machines is ingebouwd.
• Train die medewerkers passend bij hun rol: wat AI kan, wat het niet kan, waar de risico's zitten en welke praktijken verboden zijn. Hoe dat in één dag op uw eigen werkprocessen kan, als incompany AI-training op uw eigen locatie, staat op de pagina over de AI-geletterdheid training.
• Leg vast wie is getraind, waarin, wanneer en door wie. Werkt u met een kwaliteitssysteem zoals HACCP, FSSC 22000 of GMP+, dan ligt het voor de hand dit op dezelfde manier te registreren als uw andere trainingen.
• Stel een kort AI-gebruiksbeleid vast: welke tools zijn toegestaan, wat mag er wel en niet in een prompt, en wanneer beslist de mens.

Waar vindt u gratis hulp?

Het nieuwe lid 2 verplicht de Commissie om praktische voorbeelden van naleving te publiceren. De Commissie bouwt daarvoor voort op haar bestaande verzameling van AI-geletterdheidspraktijken. In Nederland publiceerde de Autoriteit Persoonsgegevens de handreikingen 'Aan de slag met AI-geletterdheid' en, op 23 oktober 2025, 'Verder bouwen aan AI-geletterdheid', met een meerjarig actieplan en praktijkvoorbeelden. De AP benadrukt daarin dat een toenemende inzet van AI ook vraagt om een toenemende inzet op AI-geletterdheid. Die handreikingen dateren van vóór de omnibus, dus lees ze naast de nieuwe tekst van artikel 4.

Is er subsidie voor AI-geletterdheid?

Mogelijk voor een deel van het traject eromheen, niet voor de cursus zelf (wat onze trainingen kosten, staat bij aanbod en prijzen). SLIM mkb vergoedt 60 procent van de subsidiabele kosten van een doorlichting die uitmondt in een opleidings- of ontwikkelplan, en van begeleiding bij het invoeren van een methode voor leren en ontwikkelen. Voor loopbaan- of ontwikkeladviezen geldt een vast bedrag van € 700 per afgerond traject. Het maximum is € 24.999 per aanvraag, voor landbouwbedrijven € 20.000. Opleidingskosten zijn in de regeling uitdrukkelijk uitgesloten, net als kosten die voortvloeien uit wettelijk verplichte taken (artikel 2.15, onder h en g, van de SLIM-regeling). Of Uitvoering van Beleid een opleidingsplan dat dient om aan artikel 4 te voldoen als zo'n taak ziet, is ons niet bekend. Beschrijf een aanvraag daarom vanuit de ontwikkelbehoefte van uw bedrijf en leg twijfel vooraf voor aan Uitvoering van Beleid.

Voor opleidingen verwijst Uitvoering van Beleid naar de aparte SLIM-scholingssubsidie. Die is bedoeld voor opleidingen richting banen in sectoren als techniek, bouw en energie, zorg, ICT en groen, en is dus geen algemene regeling voor een AI-training. Beide tijdvakken van SLIM mkb in 2026 zijn gesloten; het tijdvak van augustus en september was ruim overvraagd. Tijdvakken voor 2027 staan nog niet op de pagina van Uitvoering van Beleid.